داستان این میوه چند میلیون دلاری و نوار چسبِ روی دیوار، انگار تمامشدنی نیست؛ اثری که با هر بار ناپدید شدن یا خورده شدنش، دوباره به صدر اخبار فرهنگی جهان بازمیگردد و مرز میان هنر معاصر و یک شوخی بزرگ را کمرنگ میکند.
ناپدید شدن موز ۶ میلیون دلاری؛ سرقت یا پرفورمنس جدید در پمپیدو؟
حواشی پیرامون جنجالیترین و در عین حال سادهترین اثر هنر معاصر جهان یعنی «کمدین» (Comedian)، اثری از هنرمند ساختارشکن ایتالیایی، مائوریتسیو کاتلان، انگار پایانی ندارد.
کمدین (Comedian) اثر مائوریتسیو کاتلان نمونهای درخشان از هنر مفهومی معاصر است که با سادگی شوکهکنندهاش پرسشهایی عمیق درباره ماهیتِ هنر، ارزشگذاریِ بازار هنر و نقش وجهه و گواهیِ اصالت مطرح میکند: یک موز واقعی با نوار چسبِ نقرهای به دیوار چسبانده شده و خودِ اثر در واقع گواهیِ اصالت و دستورالعملِ نصب است که مالک را مجاز میسازد نسخههای جدید میوه و چسب را جایگزین کند. ارائهٔ این جسم روزمره در گردهمآییِ پرهیاهوی آرتبازل ۲۰۱۹ و فروشی که بهسرعت خبرساز شد، نشان داد چگونه کنشِ هنری میتواند مرز میان شوخی، نقد اجتماعی و تجارت هنری را نظریهپردازی کند.
واکنشهای عمومی به «کمدین» از تمسخر و خشم تا تحسین و تحلیلهای جدی متغیر بود: برخی آن را نمادی از افراطِ بازار هنر و ارزشگذاری نمادین بیمبنا دانستند، و برخی دیگر خوانشی انتقادی ارائه دادند که به تاریخچهٔ استعمار، زنجیرهٔ تأمین و تولید جهانیِ کالاها (نمادِ موز) اشاره میکند؛ همچنین رویدادهایی مانند برداشتن و خوردنِ موز توسط دیگران خودِ اثر را بخشی از گفتوگو و اجرا کرد و پرسش دربارهٔ تابآوریِ آثار گذرا و نقش گواهیِ اصالت در هنر مفهومی را پررنگتر ساخت.
اکنون در جدیدترین پرده از این نمایش بیپایان، موزه مرکز پمپیدو-متز (Centre Pompidou-Metz) در فرانسه رسماً اعلام کرد که موز معروف این اثر از روی دیوار گالری ربوده شده است؛ اتفاقی که بار دیگر مرز ظریف میان هنر مفهومی، شوخیهای رسانهای و جرم را به چالش کشید.
این حادثه در جریان نمایشگاهی با عنوان هوشمندانه «یکشنبه بیپایان: یک نمایشگاه زنده در حرکت دائمی» رخ داد که خود کاتلان کیوریتوری (نمایشگاهگردانی) آن را بر عهده دارد. تصویر منتشر شده توسط موزه به تاریخ ۳۰ مه، تنها یک تکه نوار چسب زمخت و مچاله شده را روی دیواری سفید نشان میدهد؛ بدون میوهای که نیویورک تایمز زمانی آن را «ستاره دنیای هنر» نامیده بود.
هنر فاسدشدنی؛ چرا سرقت خود موز اهمیتی ندارد؟
شاید برای مخاطب عام عجیب باشد که چرا مسئولان موزه از این سرقت دچار بحران نشدهاند. پاسخ در ذات هنر مفهومی (Conceptual Art) نهفته است. مدیریت موزه پمپیدو-متز در بیانیهای هوشمندانه تذکر داد:
«ارزش مادی و معنوی این شاهکار در گواهی اصالت (Certificate of Authenticity) و دستورالعملهای مکتوب نحوه اجرای آن نهفته است، نه در خودِ میوه که طبیعتی فاسدشدنی دارد.»
بر اساس پروتکلهای سفت و سختی که کاتلان تعیین کرده، این موز یک کالای مصرفی است و برای جلوگیری از گندیدگی، باید هر سه روز یکبار با یک موز تازه جایگزین شود. بنابراین، سارق عملاً چیزی جز یک میوه چند سنتی معمولی را با خود نبرده است. با این حال، موزه این اقدام را محکوم کرده و آن را بیاحترامی به ساحت هنر و محروم کردن موقت بازدیدکنندگان از تجربه کامل نمایشگاه دانسته است.
تاریخچهای از شکمپرستی به نام هنر!
این اولین بار نیست که «کمدین» طعمه شکمپرستی یا شیطنت بازدیدکنندگان میشود. کاتلان این اثر را نخستین بار در سال ۲۰۱۹ در نمایشگاه «آرت بازل میامی بیچ» در سه نسخه رونمایی کرد. از همان ابتدا، این اثر به آهنربای حواشی تبدیل شد:
-
سال ۲۰۱۹: دیوید داتونا، هنرمند پرفورمنس، موز را از دیوار کند و تحت عنوان یک اجرای هنری به نام «هنرمند گرسنه»، آن را خورد.
-
سال ۲۰۲۳: یک دانشجوی هنر کرهای در موزه هنر لیوم سئول، موز را به بهانه گرسنگی و «جا انداختن وعده صبحانه» خورد و پوست آن را دوباره به دیوار چسباند!
-
سال ۲۰۲۵: بار دیگر حادثهای مشابه رخ داد و بازدیدکننده دیگری موز را بلعید.
اما اتفاق اخیر در فرانسه یک گام فراتر رفته است؛ چرا که این بار موز خورده نشده، بلکه کاملاً ناپدید و سرقت شده است.
از ۱۲۰ هزار دلار تا رکورد شگفتانگیز ۶.۲ میلیون دلاری
نکته جنونآمیز درباره این اثر، ارزش مالی کاذب و صعودی آن در بازار هنر است. در سال ۲۰۱۹، نسخههای اولیه این اثر بین ۱۲۰ تا ۱۵۰ هزار دلار فروخته شدند که در همان زمان هم خشم و تعجب افکار عمومی را برانگیخت. اما اوج داستان در اواخر سال ۲۰۲۴ رقم خورد؛ جایی که یکی از نسخهها در حراجی بزرگ ساتبیز (Sotheby's) به قیمت باورنکردنی ۶.۴ میلیون دلار (با احتساب کارمزدها) به جاستین سان (Justin Sun)، کارآفرین جنجالی چینی و بنیانگذار ارز دیجیتال ترون (TRON) فروخته شد.
جاستین سان پس از خرید، در یک کنفرانس خبری در هنگی کنگ، در اقدامی نمادین موزی که میلیونها دلار برایش آب خورده بود را پوست کند و خورد و اعلام کرد این کار بخشی از یک تجربه تاریخساز است که پیوند میان هنر، فرهنگ پاپ و جامعه ارزهای دیجیتال را نشان میدهد.
کاتلان با «کمدین» به صراحت بازار مدرن هنر را هجو میکند؛ بازاری که در آن یک تکه نوار چسب و یک موز معمولی به لطف قدرت برندینگ و مارکتینگ، ارزش اسطورهای پیدا میکند. سرقت اخیر در فرانسه، تنها فصل جدیدی از این کمدی سیاه دنیای هنر است که نشان میدهد تا زمانی که هنر مفهومی زنده است، حواشی آن نیز ادامه خواهد داشت.